Oʻzbekistonda bodibilding boʻyicha birinchi rasmiy musobaqalar 1989-yilda Toshkentda oʻtkazilgan: Toshkent ochiq chempionati Lenin komsomoli nomidagi Madaniyat va istirohat bogʻining sport majmuasida boʻlib oʻtgan, bu musobaqaning sakkizta kadri federatsiya arxivida saqlanadi. Bugungi kunga qadar choʻzilgan musobaqa chizigʻi esa uch yil keyin boshlanadi: 1992-yil 26-dekabrda «Mister Toshkent 1992» oʻtkazilgan, va shu sanadan boshlab arxiv «Mister Toshkent» va «Mister Oʻzbekiston» turkumlarini deyarli uzilishsiz yuritadi — 1992, 1993, 1996, 1998, 1999 va 2000-yillar. 1992–1999-yillarga oid yettita musobaqa yozuviga 66 ta fotosurat toʻgʻri keladi va bironta ham hujjat yoʻq: oʻsha yillarning bayonnomalari arxivda saqlanmagan.
Bu maqola faqat ochib koʻrish mumkin boʻlgan manbalardan tuzilgan: Oʻzbekiston bodibilding va fitnes federatsiyasining ochiq arxividagi musobaqa yozuvlari, «Oʻzbekistonda bodibildingning rivojlanishi» monografiyasi (Toshkent, 2026) va federatsiya tayyorlagan solnoma jildi. Manba jim turgan joyda, bu yerda ham uning jim turgani aytiladi.
1992-yilgacha nima boʻlgan: «Sparta», Leningrad va Toshkentning birinchi chempionati
Arxivdagi eng qadimgi suratlar 1987-yilga tegishli. Bu Kirov nomidagi bogʻdagi «Sparta» zali: yigirma sakkizta oq-qora plyonka kadri, mashgʻulot kiyimlari, temir, jiddiy yuzlar. Bu turkumda hech qanday musobaqa yoʻq — mehnat bor, keyinchalik musobaqalar aynan shundan oʻsib chiqqan.
1988-yil 26–28-may kunlari Leningradda bu sport turi boʻyicha SSSRning birinchi rasmiy chempionati oʻtkazilgan. Federatsiya arxivi «Sparta» klubi bilan belgilangan 1988-yilgi uchta suratni saqlaydi va Yuriy Dementyevni oʻsha birinchi chempionat sovrindori deb ataydi. Qaysi oʻrinni egallaganini Leningrad bayonnomasi aytadi, bayonnoma esa hozircha topilmagan. Shu bois solnoma aniq soʻzda — «sovrindor» soʻzida qoladi va «gʻolib» soʻzini ishlatmaydi.
1989-yilda musobaqa hayoti uyga qaytdi: Toshkentning ochiq chempionati. Monografiya uni mamlakatdagi birinchi rasmiy musobaqalar deb ataydi va ayni shu yildan ayollarning ishtirokiga yoʻl ochilganini qayd etadi. 1989-yilgi sakkizta kadr ostidagi arxiv imzolari ishtirokchilarni ismma-ism ataydi.
1992–1999-yillardagi yettita musobaqa: sanalar, nomlar va arxiv hajmi
Quyida toʻqsoninchi yillar chizigʻi arxivda qanday saqlangan boʻlsa, shundayligicha keltirilgan. Sanalar, nomlar va saqlangan kadrlar soni yozuv kartochkalari boʻyicha berilgan; hujjatlar ustuni hamma joyda nolni koʻrsatadi va bu xato emas.
| Sana | Musobaqa | Fotosurat | Hujjat |
|---|---|---|---|
| 1992-yil 26-dekabr | Mister Toshkent 1992 | 7 | 0 |
| 1993-yil 20-noyabr | Mister Oʻzbekiston 1993 | 4 | 0 |
| 1996-yil 27-noyabr | Mister Toshkent 1996, ochiq musobaqa | 8 | 0 |
| 1998-yil 26-aprel | Mister Toshkent 1998 | 10 | 0 |
| 1998-yil 30-iyun | Mister Toshkent — Navoiy 1998, shou-musobaqa | 7 | 0 |
| 1998-yil 28-dekabr | Mister Oʻzbekiston 1998, respublika chempionati | 7 | 0 |
| 1999-yil 1-may | Mister va Miss Toshkent 1999 | 23 | 0 |
| Jami | 7 ta yozuv | 66 | 0 |
Taqqoslash uchun: federatsiya solnomasi jildi butun arxiv boʻyicha 2000-yilgacha olingan 169 ta suratni sanaydi. Toʻqsoninchi yillardagi yettita musobaqa yozuvi shundan 66 tasini beradi. Qolgan erta kadrlar alohida yozuvlarda turadi: «Sparta» zalining yigirma sakkizta surati, 1988-yilgi uchta surat va 1989-yilgi chempionatning sakkizta kadri.
Toʻqsoninchi yillardagi musobaqalarni yosh davlat oʻzi oʻtkazgan
Monografiya toʻqsoninchi yillarni institutsional shakllanish bosqichi deb ta'riflaydi: mustaqillikka erishilgach, birinchi rasmiy klublar va uyushmalar paydo boʻldi, bodibilding esa gʻarb yangiligi emas, balki mustaqil Oʻzbekiston yoshlarini jismoniy tarbiyalash usuli sifatida qabul qilina boshladi. Kechagi yertoʻla zallarining ishqibozlari birinchi qonuniy atletika klublarini ochdilar va musobaqalar taqvimini shu odamlarning oʻzlari yuritdilar.
Yosh davlatga hech kim musobaqa va'da qilmagan edi; u ularni oʻzi oʻtkazdi.
Federatsiya solnomasi jildi bu bobni ana shunday soʻz bilan ochadi. Monografiya sakson yillarni «yertoʻla» ishqibozligi davri deb ataydi: uslubiy baza yoʻq edi, bilim tarjima adabiyotidan olinardi, trenajyorlar oʻz qoʻli bilan yasalardi. Aynan shu birinchi murabbiy-ustozlar avlodi toʻqsoninchi yillarda bodibildingni shahar sahnasiga olib chiqdi.
Musobaqa kuni qanday koʻringan: sahna, hakamlar stoli va «hakam» soʻzi
Toʻqsoninchi yillar kadrlarida faqat tomosha emas, ishning tuzilishi koʻrinadi: zallar, dastlabki musobaqalarning sahnalari, hisoblagan va qaror qabul qilganlarning mehnati. 1999-yilgi uchta kadrni arxiv bitta qisqa soʻz bilan imzolagan — «hakam». Monografiya aynan shu yillarga milliy musobaqalarning shakllanishi hamda ayollar uchun fitnes va figura toifalarining paydo boʻlishini bogʻlaydi. Musobaqa kuni toʻliq tarkibga ega boʻlib bordi: ishtirokchilar, toifalar, hakamlar.
1992 yoki 1996-yilda aynan qanday baholanganini hujjatlar aytmaydi: bu musobaqalarning nizom va bayonnomalari arxivda yoʻq. Federatsiyaning bugungi tartibi esa aniq ma'lum: roʻyxatdan oʻtkazish va tortish, sakkizta majburiy poza hamda taqqoslashlar bilan dastlabki baholash, finalda erkin dastur; chiziqda beshtadan toʻqqiztagacha hakam ishlaydi, eng yuqori va eng past ballar hisobdan chiqariladi. Bu qoidalarni toʻqsoninchi yillarga koʻchirish taxmin boʻlardi.
1998-yil: bir mavsumda uchta musobaqa va poytaxtdan tashqariga chiqish
1998-yil arxivdagi oʻn yillikning eng zich yili: ketma-ket uchta yozuv. 26-aprel — «Mister Toshkent 1998», oʻnta kadr. 30-iyun — arxiv «Mister Toshkent — Navoiy 1998» deb atagan shou-musobaqa; solnoma jildi 1998-yilgi turkumlardan birini Navoiyda olingan deb oʻqiydi, ya'ni musobaqalar geografiyasi poytaxtdan kengroq. 28-dekabr — respublika chempionati sifatida belgilangan «Mister Oʻzbekiston 1998».
Uchala yozuvning kartochkasida ham maydon koʻrsatilmagan: joy maydoni toʻqsoninchi yillardagi yettala musobaqada ham boʻsh turadi. Federatsiya aniqlik kirituvchi ma'lumotlarni hanuz yigʻmoqda.
1999-yil: «Mister va Miss Toshkent» va ayollar umumiy sahnada
1999-yil 1-mayda «Mister va Miss Toshkent 1999» musobaqasi oʻtkazilgan — 23 ta kadr, oʻn yillikdagi eng katta musobaqa turkumi. Nomi hajmidan ham muhimroq: arxivdagi 137 ta musobaqa yozuvi ichida bu yagona yozuv boʻlib, unda ayollar qismi sarlavhada erkaklar qismi bilan yonma-yon turadi.
Monografiya buni umumiy chiziqqa joylaydi: ayollarning ishtiroki 1989-yildan boshlanadi, 1990–2000-yillarda esa «Mister va missis Toshkent» hamda «Mister va missis Oʻzbekiston» musobaqalari shakllanadi va ayollar toifalari — fitnes va figura — paydo boʻladi.
Arxiv toʻqsoninchi yillar haqida nimani bilmaydi
Manbalarda yoʻq narsalarning halol roʻyxati:
- Bayonnoma va nizomlar 1992–1999-yillardagi bironta musobaqaga ilova qilinmagan. Yettala yozuvda faqat fotosuratlar bor.
- Maydonlar toʻqsoninchi yillar musobaqalarining kartochkalarida koʻrsatilmagan — 1987 va 1989-yilgi yozuvlardan farqli oʻlaroq, ularda joy aytilgan.
- Gʻoliblarning ismlari bu musobaqalar boʻyicha arxivda e'lon qilinmagan. Solnomaning qoidasi toʻgʻridan-toʻgʻri: kadrdagi odamning ismi aniqlanmagan boʻlsa, imzo jim turadi.
- 1988-yilgi Leningrad bayonnomasi topilmagan, shuning uchun Yuriy Dementyevning SSSR birinchi chempionatidagi oʻrni aytilmaydi.
2025-yil 11-iyunda federatsiya milliy bodibilding tarixi qadrli boʻlgan barchaga murojaat qilib, guvohliklarni yuborishni soʻradi: odamlar, zallar, nashrlar va turli yillar tarixi haqidagi ma'lumotlarni. Murojaat hamon kuchda va toʻqsoninchi yillarning nomsiz kadrlari ismlarini qaytarishga umid bor.
Keyin nima boʻldi: 2000-yil, 2006-yilgi federatsiya va bugungi arxiv
Chiziq 1999-yilda uzilmaydi. 2000-yil 1-martda «Mister Oʻzbekiston 2000» (26 kadr), 18-dekabrda esa «Mister Toshkent 2000» (30 kadr) oʻtkazilgan. Suratga olish zichlashadi: toʻqsoninchi yillarning yettita musobaqasi 66 ta kadr qoldirgan boʻlsa, faqat 2000-yilning ikkita musobaqasi 56 ta kadr bergan.
2006-yilda Oʻzbekiston bodibilding va fitnes federatsiyasi tashkil etilgan. Monografiya tashkilotning shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynaganlar qatorida Timur Sabirovni ataydi; bugun u federatsiya prezidenti (solnoma jildida uning ismi Sobirov Timur Raisovich deb yozilgan). 2006-yildan boshlab solnoma birinchi shaxs tilidan yuritiladi va taqvim boʻsh turmaydi.
Bugun federatsiyaning ochiq arxivi 225 ta yozuvni saqlaydi. Ulardan 137 tasi musobaqa yozuvi — 1987-yildan 2025-yilgacha, 2 579 ta fotosurat bilan. Alohida 140 ta hujjat turadi: nizomlar va reglamentlar, ishtirokchi anketalari, mavsum taqvimlari, yillar boʻyicha chempionat bayonnomalari. Toʻqsoninchi yillar undagi 1992-yildan deyarli uzilishsiz davom etayotgan chiziqning boshlanishidir.
Bu tarixda PROFORM qayerda
Klub nomi federatsiya arxivida 2011-yildan paydo boʻladi. 2011-yil 20-dekabrda «Zarafshon» konsert zalida «Chempionlar kechasi 2011» shou-musobaqasi oʻtkazilgan, arxiv uning tashkilotchisi sifatida elita fitnes klubi «PROFORM»ni ataydi; oltin medal va mutlaq gʻolib unvonini Xusanov Umid olgan. 2013-yildan arxivda PROFORM Classic chizigʻi davom etadi — «Chempionlar kechasi PROFORM Classic 2013»dan 2025-yilgi festivalgacha.
Kichikroq iz ham bor, birinchi ogʻizdan. Jahon chempioni Vitaliy Skripachyov — 2014-yilda klassik bodibildingda birinchi oltin, 2021-yilda jahon chempioni unvoni — oʻzining birinchi murabbiyi deb «Proform» zalida ishlagan Salimni ataydi.
Solnomaga koʻra esa hammasi bir xil boshlanadi. Federatsiya prezidenti toʻqsoninchi yillar oxiridagi oʻn ikki yoshini eslaydi: hovlidagi bolalar uni endigina ochilgan yertoʻla zaliga chaqirishgan, u kirgan va temirni hamda ishlayotgan odamlarni koʻrgan. Jihozlar oʻshandan beri almashdi. Birinchi qadam esa yoʻq.