O'zbek bodibilderlarini tayyorlashdagi tekshirib bo'ladigan ilm aniq bir hujjatdan boshlanadi: 2014-yil 21-fevralda O'zbekiston bodibilding va fitnes federatsiyasi instruktorlar uchun imtihon biletlarini e'lon qildi — o'ttizta bilet, hajmi taxminan o'n yetti ming belgi, har birida to'rttadan topshiriq. Birinchi topshiriq doim nazariya: mushak to'qimasi turlari, antagonist mushaklar, taxikardiya va bradikardiya, anabolizm va katabolizm. Keyin ikkita mijoz holati keladi: odamning yoshi, sog'lig'i, turmush tarzi va maqsadi beriladi, imtihon topshiruvchidan esa aynan o'sha odam uchun dastur tuzish talab etiladi. Anatomiya va fiziologiyani bilish shu yerda o'zganing tanasi bilan ishlashga ruxsat olishning sharti bo'lgan.
Quyida faqat hujjatlarda turgan narsalar jamlangan: federatsiyaning uzfbf.pro'dagi ochiq arxivida — u yerda 1987-yildan 2025-yilgacha 137 ta turnir va ular bilan birga 2 579 ta fotosurat to'plangan, — Toshkentda chop etilgan 2026-yilgi monografiyada, murabbiylar uchun o'quv materiallarida va chempionlarning o'z intervyularida. Manba jim turgan joyda biz uning jim turganini yozamiz.
2014-yilgi instruktor imtihoni: o'ttizta bilet, har birida to'rtta topshiriq
Bilet tuzilishi o'zgarmas va u kasbga qo'yilgan talablarni har qanday nizomdan aniqroq aytadi. O'ttizta biletning har birida to'rtta topshiriq bor:
- Nazariya. Mushak to'qimasi turlari, antagonist mushaklar, taxikardiya va bradikardiya, anabolizm va katabolizm.
- 1-mijoz holati. Yosh, sog'liq, turmush tarzi, maqsad — va aniq bir odam uchun dastur.
- 2-mijoz holati. Xuddi shu narsa, ikkinchi mijoz profili.
- Sport tuzilmasi. Vazn toifalari, majburiy pozalar, WBPF intizomlari, federatsiyaning WBPF va ABBF a'zoligi, federatsiya tarixi.
Imtihonning yuragi — holatlar. 2014-yilgi biletlarda, masalan, gipertoniyasi bor ellik ikki yoshli ayol, umurtqasida uchta churrasi bor uy bekasi va yakkakurashdan kelgan o'n olti yoshli o'smir turadi. Har bir shartning ortida tirik odam bor: instruktor unga yo yordam beradi, yo zarar yetkazadi. Bu sportning solnoma-kitobi imtihonning ma'nosini bir satrda ifodalaydi.
Ming yillik qoida — «har bir odamning o'z mashq o'lchovi bor» — bu yerda imtihon talabiga aylandi.
Anatomiya hakam imtihoniga ham kiradi
2016-yil 7-martda federatsiya hakam lavozimiga nomzodlarni attestatsiyadan o'tkazish tartibini e'lon qildi. Nazariy qism musobaqa tuzilishi, qabul qilingan toifalar tizimi, anatomiya va baholash mezonlari bo'yicha o'zaro so'rovni o'z ichiga oladi. Amaliy qism moslikni tekshirish tarzida qurilgan: nomzod amaldagi hay'at yonida saralash bosqichini norasmiy baholaydi va faqat uning baholari rasmiy hakamlarning baholari bilan mos kelsagina, bosh hakam uni final bosqichiga qo'yadi. O'sha yilning aprelida attestatsiyadan olti kishi o'tdi: Andijondan Alina Yafizova, Diyerbek Matkarimov va Sardorbek To'xtarov, Jizzaxdan Farhod Uralov, Nodir Yusupov va Bunyod Normatov.
Federatsiya qanday o'qitadi: seminar, qayta tayyorlash kurslari, kafedra
- 2013-yil 12-aprel. Jahon bodibildingi afsonasi Fleks Uillerning seminari, mahorat darsi va matbuot anjumani; mahorat darsi PROFORM zalida o'tdi, unda istagan har bir kishi qatnasha oldi. Federatsiya arxividagi voqea sahifasi.
- 2013-yil. Respublikaning yetakchi mutaxassislari mahorat darslari turkumi: O'zbekiston bodibilding terma jamoasining bosh murabbiyi Anton Perov, o'smirlar terma jamoasining bosh murabbiyi Aleksandr Saxarov, federatsiya murabbiyi va respublikaning amaldagi mutlaq chempioni Armen Pashikyan, PROFORM klubi instruktorlari. Federatsiya arxividagi voqea sahifasi.
- 2016-yil. Federatsiya va «MASTER TRAINING» o'quv markazi «bodibilding instruktori» va «fitnes instruktori» yo'nalishlari bo'yicha qayta tayyorlash kurslarini boshladi; imtihonlarning ikkinchi bosqichini birgalikda qabul qilishga kelishib olindi. Federatsiya arxividagi voqea sahifasi.
- Bugun. Jismoniy tarbiya va sport universiteti qoshida kafedra ochilgan: u yerda bodibilding va fitnes murabbiylari to'rt yil davomida bakalavr darajasiga tayyorlanadi. 2026-yilgi monografiya murabbiylik sohasi mutaxassislari tayyorlanadigan oliygohlar orasida O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetini nomlaydi.
- Qayta tayyorlash dasturi loyihasi. «Bodibilding va fitnes murabbiyi» o'quv dasturi tayyorlangan: 720 akademik soat, ya'ni modul qismiga 704 soat va yakuniy attestatsiyaga 16 soat, o'n uchta modul, kunduzgi shakl, yigirma hafta. Hujjat federatsiya bilan kelishiladi va Sport vazirligi tomonidan tasdiqlanadi; bizdagi nusxada buyruq, raqam va sana maydonlari hali to'ldirilmagan.
2026-yilgi monografiya ilmiy asos sifatida nimani ko'rsatadi
Monografiya ilmiy asoslarga alohida bo'lim ajratadi va to'rtta fanni nomlaydi: fiziologiya, biokimyo, biomexanika va ovqatlanish haqidagi fan. Markaziy o'rinni mushak gipertrofiyasi egallaydi; uni uchta mexanizm ishga soladi — mexanik taranglik, metabolik stress va tolalarning mikroshikastlanishi; ular mTOR signal yo'lini va yo'ldosh hujayralarni faollashtiradi. Biomexanik qism kuch vektorlariga, mushaklarning anatomik birikish nuqtalariga va Xenneman qonuniga tayanadi, uning amaliy maqsadi esa to'g'ridan-to'g'ri aytilgan: bo'g'im-boylam apparatiga o'q bo'ylab tushadigan yukni eng kam saqlagan holda harakat birliklarini eng ko'p jalb qilish. Endokrinologik qism testosteron, somatotropin, insulinsimon o'sish omili va katabolik agent sifatida kortizolni tahlil qiladi.
Alohida o'zbek tuzatishi kiritiladi: yozgi haddan tashqari yuqori haroratlar sharoitida termoregulyatsiya va suv-tuz almashinuvi alohida ahamiyat kasb etadi. Tavsiyalarda bu aniq vazifaga aylanadi — milliy oshxona va iqlimni hisobga oladigan, yoz faslida suv iste'molini oshirishni nazarda tutadigan sport ovqatlanishi bo'yicha uslubiy qo'llanmalar yaratish.
Terma jamoani tayyorlashdagi tibbiyot: nima tasdiqlangan, nima yo'q
Hujjatlar bilan tasdiqlangani:
- tashkil etilgan kunidan boshlab federatsiya antidoping nazoratini joriy etish yo'lini tutgan;
- 2026-yilga kelib murabbiylarning taxminan 30 % i UzNADA antidoping nazorati bo'yicha qo'shimcha sertifikatga ega;
- monografiya manbalari ro'yxatida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Milliy antidoping agentligining reglamentlari va sportchilarni tekshirish bo'yicha hisobotlari, shuningdek Sog'liqni saqlash vazirligining sportchilar ratsional ovqatlanishi bo'yicha uslubiy tavsiyalari turadi;
- 2026-yil ustuvor vazifasi sifatida sport farmakologiyasi, dietologiya va reabilitatsiyaning zamonaviy usullarini joriy etish hamda yuklamalarni yakka tartibda rejalashtirish ko'rsatilgan.
Tasdiqlanmagani. Bizga ochiq bo'lgan manbalarda na terma jamoa shifokorlar guruhining tarkibi, na chuqurlashtirilgan tibbiy ko'rikdan o'tkazish tartibi, na startlar orasidagi tiklanish protokollari tasvirlangan. Federatsiya arxivi — bu fotosuratlar va 140 ta hujjat: musobaqa bayonnomalari, reglamentlar, ariza anketalari, mavsum kalendarlari, tekshiruv dalolatnomalari. Unda tibbiy hujjatlar yo'q. Bu ma'lumotlarni taxmin bilan tiklamaymiz: uzun va o'ylab topilganidan ko'ra qisqa va rost javob afzal.
Chempionning tiklanishi: avval uyqu, keyin massaj
2021-yilgi jahon chempioni Vitaliy Skripachyov o'z tayyorgarligini sirsiz tasvirlaydi. Uch kun mashg'ulot va bir kun dam olish, o'sha dam olish kunida ham kardio bor. Musobaqaga tayyorgarlik — olti-yetti oy, sahnadan oldingi ikki oy emas. Tiklanish muhimlik tartibida qurilgan: avvalo uyqu, keyin haftada bir marta massaj. Ratsion faqat musobaqaga yaqin o'zgaradi: uglevod kamayadi, oqsil ko'payadi; guruch, suli, grechka, sabzavot va go'sht esa unda doim bor. Sport ovqatlanishini u tor ma'noda tushuntiradi: qattiq quritish rejimida vitaminlar, aminokislotalar va ayrim elementlar yetishmaydi, qo'shimchalar aynan shuni yopadi, ovqat o'rnini bosmaydi.
Kasb chegarasi: murabbiy qayerda tugaydi va shifokor qayerda boshlanadi
Chempionlar bu haqda hushyor gapiradi. Federatsiya prezidenti Timur Sabirov ogohlantiradi: qo'shimchalarga savodli yondashish kerak, «ba'zi qo'shimchalar bilan hatto sog'lig'ingni ham nobud qilishing mumkin». Xalqaro toifadagi sport ustasi Aleksandr Saxarov murabbiy nimalarni o'rganishi shartligini sanaydi va chegarani o'zi belgilaydi: uning so'ziga ko'ra, dietologiya — shifokor darajasi.
Qayta tayyorlash dasturi loyihasida bu chegara ro'yxat bilan yozilgan. EuropeActive salbiy ro'yxatining olti bandi lavozim majburiyatlarini emas, murabbiy nima qilmasligini tasvirlaydi:
- reabilitatsiya dasturlarini tuzmaydi;
- xavf guruhidagi shaxslarga yuklama testini o'tkazmaydi;
- dori vositalari va oziq-ovqat qo'shimchalarini tayinlamaydi;
- davolovchi ovqatlanishni tayinlamaydi;
- tashxis qo'ymaydi;
- psixologik yordam ko'rsatmaydi.
«Endokrinologiya, andrologiya, antidoping» moduli dasturda 24 soatni egallaydi va o'qituvchiga qo'yilgan talablar tilak emas, modulni o'tkazish sharti sifatida yozilgan: modulning asosiy mavzularini shifokor — amaldagi mutaxassis sertifikatiga ega endokrinolog yoki sport shifokori olib boradi, shifokor bo'lmagan kishi bu mavzularga hech qanday malaka bilan qo'yilmaydi; antidoping mashg'ulotini milliy antidoping agentligi xodimi yoki WADA ADEL dasturini amaldagi tasdiq bilan o'tagan lektor olib boradi. Alohida amaliyot sifatida besh elementdan iborat so'zma-so'z rad javobi skripti turadi: to'g'ridan-to'g'ri rad etish; sababni axloq orqali emas, kasb chegarasi orqali aytish; mijoz shaxsiga baho bermaslik; shifokorga murojaat qilishni taklif qilish va shu bilan birga mashg'ulot ishini davom ettirishni taklif qilish; suhbatni qayd etish. U uchta stsenariyda mashq qilinadi — mijoz kurs so'raydi, musobaqalashuvchi sportchi allaqachon qo'llaydi, klub rahbariyati murabbiyga bosim o'tkazadi.
Murabbiylar korpusi uchun to'planayotgan o'quv materiallari xuddi shu chegarani ushlaydi: ularda qabul sxemalari, dozalar va kurslar yo'q, chunki preparatlarni tayinlash va bekor qilish har qanday mamlakatda murabbiy kasbidan tashqarida turadi. Raqamlar esa to'liq aytiladi. Vilar Netoning hammualliflar bilan tizimli sharhi (Andrologia, 2021) 179 ta holatni to'plagan, ulardan 168 tasida gipogonadizm aynan steroidlarni suiiste'mol qilish bilan aniq bog'liq bo'lgan; natija atigi 38 ta holatda to'liq ma'lum bo'lgan va holat faqat to'rttasida to'liq qaytarilgan. Steroid keltirib chiqargan gipogonadizmdan keyingi tiklanish bo'yicha 2023-yilgi sharh ishi qo'shimcha qiladi: gonadotropinlarning tiklanishi odatda uch-olti oyni oladi, biroq tabiiy tiklanish jarayoni bo'yicha sifatli prospektiv ma'lumotlar kam.
Kadrlar: monografiya to'g'ridan-to'g'ri aytadigan raqamlar
| Yil | Sertifikatlangan murabbiylar | O'sish |
|---|---|---|
| 2016 | taxminan 450 | — |
| 2018 | 680 | +51 % |
| 2021 | 920 | +35 % |
| 2024 | 1 450 | +57 % |
| 2026 (monografiya prognozi) | 2 100 | +45 % |
Yonida monografiya mashg'ulotlar xavfsizligiga bevosita taalluqli ikkita ko'rsatkichni qo'yadi. Agar 2016-yilda bitta murabbiy 150 nafar shug'ullanuvchiga to'g'ri kelgan bo'lsa, 2026-yilga kelib bu nisbat bittaga 60 darajasiga yetkazilgan. Sertifikatlangan ayol murabbiylar ulushi 2016-yildagi 15 % dan 2026-yilda 35 % gacha o'sgan. Muammolar ham o'sha yerda aytilgan: amaliyotga yo'naltirilgan dasturlarning yetishmasligi, xalqaro ta'lim resurslariga cheklangan kirish va viloyatlarda yuqori malakali mutaxassislarning kamligi. Alohida tavsiya sifatida fiziologiya va biomexanika bo'yicha majburiy sertifikatlashni nazarda tutadigan milliy murabbiylar reyestrini yaratish turadi — havaskorlar orasida jarohatlanishni kamaytirish uchun.
Bu ish har kuni qayerda davom etadi
Federatsiyaning butun arxivi ochiq va tekshirsa bo'ladi: uzfbf.pro. O'zbekiston bodibilding va fitnes federatsiyasi prezidenti — Timur Sabirov. PROFORM zali bu solnomada bir satr bilan cheklanmaydi: 2013-yilda bu yerda Fleks Uillerning mahorat darsi o'tgan, klub instruktorlari terma jamoa murabbiylari bilan birga mahorat darslari turkumida qatnashgan, PROFORM Classic turnirlari esa 2013-yildan beri respublika kalendarini ushlab turadi — 2013 va 2014-yillardagi «Chempionlar tuni»dan 2020-yilgi O'zbekiston Kubkigacha. Jahon chempioni Vitaliy Skripachyovning birinchi murabbiyi shu zaldagi Salim bo'lgan.
PROFORM DINAMO, Toshkent, Mirzo Ulug'bek shoh ko'chasi, 8a. Klub kecha-kunduz ishlaydi. Klub bo'ylab ekskursiya bepul. Telefon +998 94 045 54 48.