Bodibilding beshta mezon bo'yicha baholanadi: mushak massasi, tana simmetriyasi, gavda proporsiyalari, mushaklarning relyefliligi va sahna mahorati. Bahoni hakamlar hay'ati chiqaradi — bosh hakam, chiziqdagi beshtadan to'qqiztagacha hakam, musobaqa kotibi va hakam-axborotchi. Chiziqdagi har bir hakam boshqalardan mustaqil ravishda baho qo'yadi, hisob-kitobda esa eng yuqori va eng past ballar chiqarib tashlanadi. Musobaqa ikkita baholash bosqichida o'tadi: sakkizta majburiy poza ko'rsatiladigan dastlabki baholash va erkin poza dasturi bilan final. O'zbekistonda bu tartibni Bodibilding va fitnes federatsiyasi yuritadi: 2016-yil 7-martda u hakamlik lavozimiga nomzodlarni attestatsiyadan o'tkazish tartibini e'lon qildi, o'sha yilning aprelida esa Andijon va Jizzaxdan olti kishi rasmiy hakamlikka ruxsat oldi.
Bu yerda sekundomer yo'q, shuning uchun tartib bor
Ko'pchilik sport turlarida natija o'lchanadi: vaqt, og'irlik, masofa. Bodibildingda natijani odamlar chiqaradi va baho gavdaning ko'rish orqali tahliliga asoslanadi. Shu sababli hakamning nigohi atrofida qat'iy tartib qurilgan: ko'rikning belgilangan ketma-ketligi, sportchilarni bir-biri bilan solishtirish, baholarning mustaqilligi va chetdagi ballarni chiqarib tashlash.
Aynan qanday qarash kerakligi federatsiya ochiq e'lon qilgan qoidalarda yozilgan. «Bodibilding va atletik gavda» bo'limida ochiq aytilgan: majburiy pozalarni solishtirishda hakam avval poza nomida ko'rsatilgan mushaklarga qaraydi va faqat keyin butun gavdani o'rganadi — boshdan boshlab, umumiy ko'rinishdan mushak massasiga, rivojlanish muvozanatiga va mushaklarning ishlanganlik darajasiga o'tib boradi. Ko'rik bosh, bo'yin, yelka, ko'krak, qo'lning barcha mushaklari, tananing old qismi, qorin pressi, bel, sonlar, oyoqlar, boldir va oyoq panjalarini qamrab oladi. Orqa pozalarida bunga yuqori va pastki trapetsiya, dumaloq mushak, bel, dumba mushaklari va son bitsepslari qo'shiladi.
Beshta baholash mezoni — «o'rinlar nima uchun beriladi» degan savolga javob
- Mushak massasi. Mushaklarning umumiy hajmi va zichligi, shuningdek massaning tana bo'ylab qanchalik tekis taqsimlangani.
- Tana simmetriyasi. O'ng va chap tomonning bir xilda rivojlangani.
- Gavda proporsiyalari. Tana qismlarining nisbati: keng yelka va ingichka bel klassik V shaklini beradi.
- Mushaklar relyefliligi. Relyefning ko'rinish darajasi, u teri osti yog'i miqdoriga va tayyorgarlik sifatiga bog'liq.
- Sahna mahorati. Poza qo'ya olish, sahnada o'zini tuta bilish va formani munosib ko'rsata olish.
Muhim tafsilot: hakamlar sportchilarni yakka holda emas, bir-biri bilan solishtirib baholaydi. Shuning uchun dastlabki baholashda ishtirokchilar sahnaga turli tarkiblarda chaqiriladi — shunda har birining kuchli va kuchsiz tomonlari aniqroq ko'rinadi.
Bodibildingdagi sakkizta majburiy poza
| № | Poza |
|---|---|
| 1 | Oldindan qo'sh bitseps |
| 2 | Oldindan keng orqa mushaklari |
| 3 | Yondan ko'krak |
| 4 | Orqadan qo'sh bitseps |
| 5 | Orqadan keng orqa mushaklari |
| 6 | Yondan tritseps |
| 7 | Press va son |
| 8 | Eng mushakdor poza |
Bu sakkizta pozani sportchilar dastlabki baholashda bajaradi. Finalda erkin dastur bo'ladi, hay'at esa zarur bo'lsa mukofot o'rinlarini aniqlashtirish uchun takroriy solishtirish o'tkazadi. Yakuniy natijalar faqat barcha bosqichlar tugagach e'lon qilinadi.
Musobaqa kuni qanday tuzilgan
Kun tartibi federatsiyaning «Milliy musobaqalarni tashkil etish bo'yicha hujjatlar ro'yxati» hujjatida qayd etilgan. Tavsiya etilgan jadval u yerda soatlab yozilgan:
| Vaqt | Bosqich |
|---|---|
| 10.00 — 12.00 | Ro'yxatga olish |
| 12.00 — 15.00 | Saralash |
| 18.00 — 21.00 | Final |
Ro'yxatga olish va vazn o'lchashda halol solishtirish uchun eng muhimi hal bo'ladi: kim kim bilan solishtiriladi. Klassik bodibildingda 70 kg gacha, 75 kg gacha, 80 kg gacha, 90 kg gacha va 90 kg dan yuqori vazn toifalari qabul qilingan; proporsiyalar solishtiriladigan joyda sportchilarni bo'y ajratadi. Yosh ham o'z chizig'ini o'tkazadi: yoshlar, kattalar, faxriylar. «OASIS BEACH FITNESS 2021» turniri reglamentida bu shunday ko'rinadi: qizlarda model-fizik «165 sm gacha» va «165 sm dan yuqori», erkaklarda sport-fizik «180 sm gacha» va «180 sm dan yuqori».
Hakamlar stolida kim o'tiradi
Musobaqaning hakamlar hay'atiga bosh hakam, chiziqdagi hakamlar, musobaqa kotibi va hakam-axborotchi kiradi. Bosh hakam musobaqaga rahbarlik qiladi va qoidalarga rioya etilishini nazorat qiladi. Chiziqdagi hakamlar odatda beshtadan to'qqiztagacha bo'ladi va har biri boshqalardan mustaqil baholaydi. Kotib ballarni hisoblaydi va bayonnomalarni rasmiylashtiradi. Hakam-axborotchi ishtirokchilarni va natijalarni e'lon qiladi.
Bu yerda halol bo'lish kerak: manbalarda lavozimlarning yagona ro'yxati yo'q. Federatsiyaning 2016-yilgi reglamenti bosh hakam yonida yana ishtirokchilar oldidagi hakam, hakam-statist va assistentlarni ham nomlaydi. Hay'at tarkibi turnirning darajasi va formatiga bog'liq.
Aslida senga nechta hakam qarab turishini eng yaxshi Aleksandr Saxarov, 2013-yilgi Budapeshtdagi WBPF jahon chempionatining kumush sovrindori tasvirlab bergan. U o'sha chempionatni hakamlar e'tibori uchun imtihon sifatida esda saqlagan: podiumda o'ttizdan ortiq atlet uch qator bo'lib turgan, sakkizta hakamga o'zini ko'rsatishga esa bir necha soniya berilgan.
O'zbekistonda qanday qilib hakam bo'linadi
2016-yil 7-martda federatsiya hakamlik lavozimiga nomzodlarni attestatsiyadan o'tkazish tartibini e'lon qildi. U ikki bosqichdan iborat.
- Nazariya. Musobaqalarning tuzilishi, federatsiyada qabul qilingan toifalar tizimi, anatomiya va baholash mezonlari bo'yicha o'zaro so'rov.
- Amaliyot. Nomzod amaldagi hay'at yonida saralash bosqichini norasmiy baholaydi. Faqat uning baholari rasmiy hakamlarning baholari bilan mos kelsa, bosh hakam uni final bosqichiga qo'yadi.
Shundan so'ng ism umumiy hakamlar reestriga kiritiladi, vakolatni esa alohida hujjat — hakam pasporti tasdiqlaydi. U hakamlar hay'ati raisi va attestatsiya komissiyasi raisining qo'shma xulosasi bilan beriladi. Federatsiyaning e'lon qilingan reestrida o'n ikkita ism bor, toifalar uchinchidan xalqarogacha, har bir ism yonida maqom belgisi turadi.
2016-yil aprelida federatsiya navbatdagi attestatsiyadan o'tganlarning ismlarini e'lon qildi: Andijondan Alina Yafizova, Diyerbek Matkarimov va Sardorbek Tuxtarov; Jizzaxdan Farhod Uralov, Nodir Yusupov va Bunyod Normatov. Oltalasi ham federatsiyaning may oyidagi turnirlarida hakamlik qilishga ruxsat oldi. 2016-yil mayida federatsiya Andijon ochiq chempionatini (1-may) va Jizzax viloyati ochiq chempionatini (8-may) o'tkazdi.
Turli toifalarda turlicha baholanadi
| Yo'nalish | Avvalo nimaga qaraladi |
|---|---|
| Bodibilding | Mushak massasi, relyeflilik, tana simmetriyasi |
| Klassik fizik | Gavdaning uyg'unligi va estetikasi; bo'yga qarab vazn cheklovlari amal qiladi |
| Mens fizik | Tananing yuqori qismi: yelka kamari, keng yelka, ingichka bel, umumiy estetik ko'rinish |
| Fitnes-bikini | Proporsiyalar uyg'unligi, tonus, nozik qomat, ishonchli sahna taqdimoti; ortiqcha massa va relyef ma'qullanmaydi |
| Vellnes | Tananing pastki qismi, son va dumba mushaklari rivoji, proporsiyalarni saqlagan holda |
| Fitnes | Erkin dastur: elementlarning murakkabligi va texnikasi, artistlik, ustiga gavda estetikasi |
Toifalar orasidagi farq shaklan emas, amalda. Federatsiyaning fitnes va model gavda qoidalarida hakamlarga ochiq eslatiladi: ular fitnes-gavdani baholaydi, bodibildingni emas, va bu yerda mushak massasi, venalarning bo'rtishi, mushaklarning ajralib turishi yoki parhezdan kelib chiqqan ozg'inlik nomaqbul hisoblanadi. O'sha yerda aytilishicha, ishtirokchining qomati va o'zini tutishi sahnada bo'lgan butun vaqt davomida — safda turganda, sahnada yurganda va burilishlar baholanayotganda hisobga olinadi.
Federatsiya hakamlikni halolroq qilish uchun nimalarni o'zgartirdi
Birinchisi — texnika. Arxivda ASET elektron hakamlik tizimi tavsifi bor: mobil qurilmalardan himoyalangan mahalliy tarmoq orqali baholash, internetsiz, uchta bosqichni — ro'yxatga olish, saralash va finalni qo'llab-quvvatlagan holda.
Ikkinchisi — o'tirish tartibi. 2017-yil 6-mayda O'zbekiston Kubogida tartib o'zgardi: hakamlar alohida stolchalardan tomoshabinlar zaliga, oddiy tomoshabinlar qatoriga o'tdi va qo'llarida faqat planshet qoldi. Mazmuni federatsiya hisobotida ochiq aytilgan: endi qo'shni bayonnomalarga qarash va bir-biri bilan bemalol gaplashish imkoni yo'q.
Uchinchisi — odamlar. Hakamlar va murabbiylar tayyorlash federatsiya vazifalari orasida alohida satr bilan yozilgan. 2014-yil 21-fevralda federatsiya instruktorlar uchun imtihon biletlarini e'lon qildi: o'ttizta bilet, har birida nazariy savol, ikkita mijoz holati va musobaqalarning tuzilishi haqidagi savol — vazn toifalari va majburiy pozalardan tortib WBPF yo'nalishlarigacha.
Nimani halol bilmasligimiz
Manbalar hakamlik toifalarini tavsiflashda bir-biridan farq qiladi. Federatsiya reestri toifalarni «uchinchidan xalqarogacha» deb sanaydi. 2026-yilgi monografiya zinapoyani boshqacha tasvirlaydi: milliy hakam, xalqaro hakam, oliy toifali hakam. Mavjud hujjatlar asosida bu ikki shkalani bir-biriga aniq moslashtirib bo'lmaydi, biz esa buni qilmaymiz.
Qolganini o'zingiz tekshirishingiz mumkin: federatsiya arxivi ochiq. Unda 1987-yildan 2025-yilgacha 137 ta turnir sahifasi, shu turnirlarga tegishli 2 579 ta surat va 140 ta hujjat bor — nizom va reglamentlar, ishtirokchi anketalari, mavsum kalendarlari, yillar bo'yicha chempionat bayonnomalari.
Bundan sahnaga chiqmoqchi bo'lgan uchun nima kelib chiqadi
Mezonlarni topshiriq sifatida o'qisak, manzara oddiy. Simmetriya va proporsiyalar yillar davomida va reja bilan quriladi, oxirgi «quritish» bilan emas. Relyef aniq sanaga tayyorgarlik bilan hal bo'ladi. Sahna mahorati — alohida ko'nikma, federatsiya esa dastlabki yillardan boshlab poza qo'yish bo'yicha seminarlar o'tkazgan.
Toshkentda qayerda tayyorlanish mumkin
PROFORM DINAMO — Toshkentdagi fitnes klub; uning asoschisi Timur Sabirov — O'zbekiston Bodibilding va fitnes federatsiyasi prezidenti. PROFORM nomi federatsiya arxivida 2011-yildan beri turadi: klub «Chempionlar Kechasi 2011» shou-turnirining tashkilotchisi bo'lgan, keyinroq esa PROFORM Classic nomi ostida festivallar va respublika chempionatlari o'tgan.
Manzil: Toshkent, Mirzo Ulug'bek shoh ko'chasi, 8a. Klub kecha-kunduz ishlaydi. Klub bo'ylab ekskursiya bepul. Telefon +998 94 045 54 48.